*της Αναστασίας Πανοπούλου

Σύμφωνα με την παγκόσμια έρευνα αξιών World Values Survey[1], που παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο, μόνο το 8,4% των Ελλήνων πιστεύουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άξιοι εμπιστοσύνης. Τα αντίστοιχα ποσοστά στην Σουηδία είναι 60,1% και στην Γερμανία 44,6%.

Στο τέλος του Ιανουαρίου κυκλοφόρησε η έκθεση της Διεθνούς Διαφάνειας, όπου η Ελλάδα χάνει 8 θέσεις στον Δείκτη Αντίληψης Διαφθοράς[2] και κατατάσσεται πλέον σε επίπεδο ΕΕ, μόνο πάνω από την Βουλγαρία.

Συγχρόνως, ένα 42% θεωρεί ότι οι Έλληνες είμαστε αφερέγγυοι και 47,7% ότι δεν έχουμε συνεργατικό πνεύμα. Μετά από αυτό, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι το 77,3% των ερωτηθέντων θεωρούν επίσης ότι οι Έλληνες πιστεύουμε πρωτίστως στο ατομικό συμφέρον, ακόμη και σε βάρος του συνόλου[3].

Τι συμβαίνει;

Τα αποτελέσματα αυτά δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσουν. Από εμπειρικές παρατηρήσεις επιβεβαιώνονται απόλυτα. Ταξιδεύοντας σε κάποια δυτικοευρωπαϊκή χώρα, διαπιστώνει κανείς εύκολα ότι υπάρχει ένα πλαίσιο λειτουργίας και κανόνων για το κοινωνικό σύνολο, που γίνεται, κατά το μάλλον ή ήττον, σεβαστό από τους πολίτες. Γίνεται βεβαίως σεβαστό και από τους ευκαιριακούς επισκέπτες, όλους εμάς, που βρισκόμαστε εκεί για τουρισμό ή εργασία. Οι αντικοινωνικές συμπεριφορές είναι κατακριτέες. Έτσι, κατά την συναναστροφή μεταξύ των ανθρώπων, υποσυνείδητα όλοι γνωρίζουν, ως ένα βαθμό, τι να περιμένουν από την άλλη πλευρά. Γνωρίζουν ότι θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στον πεζό. Γνωρίζουν επίσης ότι δεν μπορούν να ανάψουν τσιγάρο εκεί όπου απαγορεύεται, ούτε να κάνουν γκράφιτι στους τοίχους, αλλά και ότι τα σκουπίδια ανακυκλώνονται υποχρεωτικά και με συγκεκριμένο τρόπο. Έτσι, κανείς δεν εκπλήσσεται όταν τα αυτοκίνητα σταματούν εγκαίρως στις διαβάσεις, ούτε οι μαγαζάτορες διαμαρτύρονται διότι το δίπλα μαγαζί δεν εφαρμόζει τον αντικαπνιστικό νόμο, ενώ και ο δημόσιος χώρος είναι πιο καθαρός. Τα μικρά αυτά δείγματα συμπεριφοράς τείνουν να δημιουργήσουν μια κάποια προβλεψιμότητα, η οποία διαπερνά και τους υπόλοιπες εκφάνσεις της καθημερινότητας.

Τα χαρακτηριστικά αυτά των δυτικοευρωπαϊκών κοινωνιών (η αναγωγή στο σύνολο των «δυτικοευρωπαϊκών κοινωνιών», χρησιμοποιείται εδώ χάριν του επιχειρήματος) έχουν δημιουργηθεί μετά από συστηματική προσπάθεια καλλιέργειας κοινωνικής συνείδησης στους πολίτες ήδη από το σχολείο, αλλά και αυστηρής επιτήρησης της εφαρμογής των κανόνων. Έχουν δημιουργηθεί επίσης μετά από την παραδειγματική συμπεριφορά των ηγετών των χωρών αυτών, αλλά και την παραδειγματική τιμωρία των παρεκκλινόντων. Αλήθεια, ποιος βουλευτής θα διανοούνταν να καπνίσει στην Bundestag, ή να παραβεί τα όρια ταχύτητας στη Σουηδία; Έτσι, πολύ συχνά, τα όρια θεωρούνται πια αυτονόητα για τους πολλούς. Και προωθούν, αναπόφευκτα, υψηλότερο επίπεδο αμοιβαίας εμπιστοσύνης.

Αντιστοίχως, η εμπειρική παρατήρηση αλλά και τα συμπεράσματα των ερευνών καταδεικνύουν την σημασία που έχει για τους Έλληνες το προσωπικό έναντι του γενικότερου συμφέροντος. Επιδιώκοντας τον ιδιοτελή στόχο μου, δεν διστάζω να διαφθείρω ή να διαφθαρώ, αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις της συμπεριφοράς μου στο κοινωνικό σύνολο. Έτσι δημιουργείται αναπόφευκτα ένας φαύλος κύκλος δυσπιστίας και αδυναμίας συνεργασίας.

Η κατάσταση αυτή δεν επηρεάζει μόνο την προσωπική μας ζωή, μειώνοντας τελικά το επίπεδο ευχαρίστησης στην καθημερινότητά μας. Επηρεάζει επίσης τον σχεδιασμό και την επιτυχία των πολιτικών που καλούνται να εφαρμόσουν οι κυβερνήσεις. Τα μοντέλα προώθησης συνεργατικών σχημάτων, οι προσπάθειες μεταβίβασης κοινωνικών υπηρεσιών «στην κοινότητα» (community) όσο και αν αποτελούν βέλτιστες πρακτικές σε άλλες χώρες, δεν έχουν ακόμη ευδοκιμήσει στην πατρίδα μας.

Αν και η αλλαγή δεν μπορεί να έρθει ξαφνικά, ποτέ δεν είναι αργά. Χρειάζεται όμως συστηματική και επίμονη δουλειά, που θα ξεκινάει από την οικογένεια και το σχολείο, αλλά θα αναπαράγεται, μέσω του παραδείγματος, από γνωστά πρόσωπα και πολιτικούς, όλους αυτούς που με κάποιον τρόπο επηρεάζουν την κοινή γνώμη.

Το παράδειγμά είναι πολύ σημαντικό. Όταν οι βουλευτές σταματήσουν να καπνίζουν στην Βουλή, όταν οι γονείς αρχίσουν να παρκάρουν νόμιμα στις εξόδους τους με τα παιδιά, όταν οι δάσκαλοι προωθήσουν την συνεργασία στην τάξη, τότε οι αυριανοί πολίτες, και όλοι εμείς βεβαίως, θα έχουμε βελτιώσει την κοινωνία στην οποία ζούμε.

[1] Οι αξίες των Ελλήνων το 2018, Διανέοσις.

[2] Η Καθημερινή, 29/1/2019

[3] Οι αξίες των Ελλήνων το 2018, Διανέοσις.

*Η Αναστασία Πανοπούλου είναι πολιτικός επιστήμων