του Γιώργου Καλαμίτση 

Στην ετήσια Έκθεση του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά (ΕΚΤΕΠΝ), η οποία αποτελεί τη σοβαρότερη και πιο αξιόπιστη προσπάθεια αριθμητικής αποτύπωσης-αποτίμησης της κατάστασης του προβλήματος των ναρκωτικών στην Ελλάδα, τονίζεται φέτος ο ρόλος των ΜΚΟ στην χάραξη πολικής υγείας: «Η φετινή Έκθεση είναι αφιερωμένη στις ΜΚΟ και στο Δίκτυο Ομότιμων Χρηστών που αγωνίστηκαν και πέτυχαν για να ανοίξει ο δρόμος για του χώρους εποπτευόμενης χρήσης».

Για να φτάσουμε σε αυτό το αποτέλεσμα χρειάστηκε πρωτίστως να βάλουμε στην «σίγαση» τις διάφορες αναχρονιστικές-συντηρητικές αντιλήψεις που δυστυχώς επικρατούν τα τελευταία χρόνια ανάμεσα σε κρατικούς φορείς, οργανισμούς και φυσικά πρόσωπα και να τις αντικαταστήσουμε με τεκμηριωμένη πολιτική υγείας.

Τα επιδημιολογικά δεδομένα (Επιδημία HIV το 2011 στους χρήστες στο κέντρο της Αθήνας και 80% επιπολασμός της ηπατίτιδας C) φανερώνουν τις ολέθριες συνέπειες, ως αποτέλεσμα της αδιαφορίας που επιδείξαμε όλα αυτά τα χρόνια. Μέχρι και σήμερα όσοι εναντιώνονται στη λειτουργία των χώρων εποπτευόμενης χρήσης, δεν έχουν καμία πειστική δικαιολογία ή τεκμηριωμένη απάντηση να καταθέσουν στον δημόσιο διάλογο σχετικά με την ζημιά που προκαλέσαμε στην υγεία των χρηστών αλλά και την αποτυχία μας να ελέγξουμε τα λοιμώδη νοσήματα ανάμεσα σε αυτή την ευάλωτη πληθυσμιακή ομάδα.

Παράλληλα χρειάστηκε, με τα δεδομένα της επιστήμης ανά χείρας, να πεισθούν και να ευαισθητοποιηθούν τα μέλη της διαρκούς επιτροπής κοινωνικών υποθέσεων του Κοινοβουλίου. Τίποτα δεν ήταν εύκολο ούτε φυσικά δεδομένο, καθώς οι πολιτικοί στην Ελλάδα είχαν ήδη αποδειχθεί δειλοί στην υιοθέτηση της συγκεκριμένης μεταρρύθμισης τα προηγούμενα χρόνια. Ήταν 2013 όταν με πρωτοβουλία της τότε προέδρου του ΟΚΑΝΑ, κας Μένης Μαλλιώρη, ξεκίνησε σε πιλοτική βάση ο πρώτος χώρος εποπτευόμενης χρήσης στο κέντρο της Αθήνας. Ο «Οδυσσέας», χωρίς το απαραίτητο νομοθετικό πλαίσιο, έκανε μια φιλότιμη προσπάθεια να δώσει απάντηση στην επιδημία HIV που ξέσπασε το 2011 στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και να αντιμετωπίσει για πρώτη φορά με σεβασμό και με αξιοπρέπεια τους χρήστες. Δυστυχώς, ενώ είχε ήδη αρχίσει να εξυπηρετεί τον σκοπό του, κατόπιν κυβερνητικής εντολής, έκλεισε βίαια μετά από παρέμβαση της αστυνομίας.

Αν και δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από το 2013, πλέον βιώνουμε συνθήκες εντελώς διαφορετικές. Ενώ στα ζητήματα υγείας η συναίνεση των κομμάτων όλα αυτά τα χρόνια περιοριζόταν στον αντικαπνιστικό νόμο και στην ανάγκη δημιουργίας νομοθετικού πλαισίου για την προαγωγή των κλινικών μελετών, το ζήτημα των χώρων εποπτευόμενης χρήσης φαίνεται πως προκάλεσε το σπάνιο για τα ελληνικά δεδομένα φαινόμενο, της διακομματικής συναίνεσης.

Εντυπωσιακό ήταν επίσης το γεγονός ότι χώροι εποπτευόμενης χρήσης έτυχαν στήριξης στο ανώτατο πολιτικό επίπεδο από τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ταυτόχρονα και οι υποψήφιοι δήμαρχοι για τον δήμο της Αθήνας, στην προεκλογική τους καμπάνια, δεσμεύτηκαν για την στήριξη της συγκεκριμένης μεταρρύθμισης. Σημαντική πρόοδος, αν αναλογιστούμε το γεγονός πως για δεκαετίες διαφωνούσαν επί της αρχής για αυτό το ζήτημα, διαφαίνεται από την ομόφωνη στήριξη των προγραμμάτων του ΟΚΑΝΑ, του ΚΕΘΕΑ και του 18 ΑΝΩ.

Για την αντιστροφή του κλίματος κυρίαρχο ρόλο έπαιξε η ευαισθητοποίηση και δραστηριοποίηση της κοινωνίας. Ενεργοί και ευαισθητοποιημένοι πολίτες, οργανωμένοι σε συλλογικότητες, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αλλαγή νοοτροπίας της πολιτικής σκηνής αλλά και των καθ’ ύλην αρμόδιων οργανισμών. Οι χώροι εποπτευόμενης χρήσης μαζί με το σύμφωνο συμβίωσης και την πρόσφατη κατάργηση της απαράδεκτης διάταξης του Ποινικού Κώδικα που όριζε τον βιασμό με βάση την ασκούμενη βία και όχι με βάση την απουσία συναίνεσης, αποτελούν ίσως τις πιο χαρακτηριστικές νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που επιτεύχθηκαν τα τελευταία χρόνια στην χώρα μας χάρη στην πίεση που άσκησαν οι οργανωμένες συλλογικότητες.

Όμως, το ζήτημα των χώρων εποπτευόμενης χρήσης φαίνεται να στέκεται μόνο του ως επιτυχημένη εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον δυσλειτουργικό κανόνα. Παρόλο που πλέον στα περισσότερα θέματα κοινωνικής πολιτικής φαίνεται να εφαρμόζονται δημοκρατικές διαδικασίες, το ζήτημα των ναρκωτικών συνεχίζουμε να το αντιμετωπίζουμε με σαφέστατη έλλειψη συνεργασίας. Η χάραξη πολιτικής αντιμετώπισης των ναρκωτικών στην χώρα μας συνεχίζει να γίνεται πίσω από κλειστές πόρτες και να αφορά μόνο τους εκπροσώπους των προγραμμάτων. Θέση στα διοικητικά συμβούλια των οργανισμών και στις επιτροπές έχουν, βάσει νόμου, εκπρόσωποι των προγραμμάτων, του Ιατρικού Συλλόγου, των Υπουργείων Υγείας και Προστασίας του Πολίτη, του ΕΟΔΥΥ, μέχρι και εκπρόσωποι της εκκλησίας. Δυστυχώς όμως ο νομοθέτης δεν έχει προβλέψει θέση για τους άμεσα ενδιαφερόμενους, τους λήπτες υπηρεσιών υγείας των προγραμμάτων. Ο παραγκωνισμός αυτός ενισχύει τις διακρίσεις και το στίγμα που βιώνουν οι χρήστες και φυσικά έχει ως αποτέλεσμα οι υπηρεσίες που παρέχονται από τα προγράμματα να στερούνται ποιότητας.

Το θεμελιώδες δικαίωμα των χρηστών για ποιοτικές υπηρεσίες υγείας δυστυχώς καταστρατηγείται καθημερινά. Οι υπηρεσίες που παρέχονται σχεδιάστηκαν πριν πολλά χρόνια και πλέον δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες και ιδιαιτερότητες των χρηστών. Το σύστημα υγείας χρειάζεται να τις αναδιαμορφώσει βάζοντας στο κέντρο αυτής της προσπάθειας τον σεβασμό και την αποδοχή για τους ίδιους τους χρήστες, για να επιτευχθεί αυτό είναι απαραίτητη η αλλαγή νοοτροπίας. Τις υπηρεσίες που θα προσφέρουμε στο μέλλον οφείλουμε να τις σχεδιάσουμε έχοντας πρώτα κατοχυρώσει την θεσμική συμμετοχή των χρηστών κατά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

*Ο Γιώργος Καλαμίτσης είναι Πρόεδρος του Συλλόγου Ασθενών Ήπατος Ελλάδος «Προμηθέα».Το 2017 ορίστηκε Πρόεδρος της Επιτροπής Ελέγχου Προστασίας των Δικαιωμάτων των Ληπτών Υπηρεσιών Υγείας (Υπουργείο Υγείας). Αποτελεί μέλος της Επιτροπής παρακολούθησης και υλοποίησης του Εθνικού Σχεδίου δράσης για την εκρίζωση της ιογενούς ηπατίτιδας C στην Ελλάδα. Είναι επιστημονικά συνυπεύθυνος στο πρόγραμμα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ HIV&HCV και στην έρευνα Χαρτογράφησης των Χρηστών Ναρκωτικών στο Κέντρο της Αθήνας.