Γράφει η Μαρίνα Γαλανού*

Άφησαν πίσω τους την κακοποίηση –κάποιες φορές απ’ τις ίδιες τους τις οικογένειες, τις απειλές,  τις συλλήψεις, σε κάποιες περιπτώσεις  το κυνηγητό από παραστρατιωτικές δυνάμεις, πολλές φορές στα σώματά τους είναι εμφανείς η χαραγματιές από τα βασανιστήρια, τον φόβο, τον φόβο, τον φόβο. Τον φόβο, ότι δεν άντεχαν άλλο φόβο.

Ήρθαν στη χώρα μας, με την ελπίδα ότι σε μία ευρωπαϊκή χώρα, θα ανοίγονταν μία χαραμάδα στη ζωή τους, μετά τη φωτιά που πέρασαν.

Σύμφωνα με τις εκθέσεις διεθνών οργανισμών, σε 72 χώρες του πλανήτη μας, η ομοφυλοφιλία και η διεμφυλικότητα παραμένουν ποινικοποιημένες. Ο αριθμός αυτός ανεβαίνει στις 76 εάν προσθέσουμε σε αυτές και τις χώρες που παρότι δεν υπάρχει ρητή ποινικοποίηση νομικά, ωστόσο δρουν παραστρατιωτικές ομάδες που διώκουν ανθρώπους για λόγους σεξουαλικού προσανατολισμού, έκφρασης, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου. Σε 11 εξ αυτών, η ομοφυλοφιλία και η διεμφυλικότητα τιμωρούνται με τη θανατική ποινή.

Δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των ανθρώπων που βρίσκονται σε Ευρωπαϊκές χώρες, αιτούντες διεθνούς προστασίας για λόγους σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου –πόσο μάλλον στην Ελλάδα. Ωστόσο, από χώρες που έχουν έναν πιο συστηματικό τρόπο να καταγράφουν και να δημοσιοποιούν στοιχεία, γνωρίζουμε ότι επί του συνολικού αριθμού κατεγράφησαν 4,43% αποφάσεις ασύλου που σχετίζονταν με τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα ή τα χαρακτηριστικά φύλου. Εάν αυτό το ποσοστό είναι σωστό –που μάλλον υπολείπεται της πραγματικότητας καθώς οι ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες φοβόνται ακόμη και στις χώρες που θεωρούνται ασφαλείς να δηλώσουν ανοικτά τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου τους λόγω του στιγματισμού που ήδη έχουν βιώσει στις χώρες καταγωγής και τα βασανιστήρια που έχουν υποστεί, τότε κάτι ανάλογο θα πρέπει να περιμένουν και στη χώρα μας, που άλλωστε αποτελεί χώρα εισόδου για τους πρόσφυγες. Σε απόλυτους αριθμούς, δηλαδή, αν θεωρήσουμε σωστά αυτά τα στοιχεία, στη χώρα μας οι ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες ενδεχομένως ξεπερνούν τους 3.000 ανθρώπους.

Οι ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες, σύμφωνα επίσης με εκθέσεις διεθνών οργανισμών, αντιμετωπίζουν επιπλέον κινδύνους, τόσο κατά το ταξίδι τους, όσο και στις χώρες που ζητούν διεθνή προστασία, που βρίσκονται σε όλο το φάσμα παραβίασης των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Από την κακοποίηση, την περιθωριοποίηση, μέχρι τις ρατσιστικές επιθέσεις και άλλες μορφές βίας. Αντιμετωπίζουν διπλό στίγμα, τόσο λόγω της καταγωγής τους, όσο και λόγω του σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου τους, ακόμη και από ομοεθνείς τους που δεν τους αποδέχονται.

Τούτο επιβεβαιώνεται και από την Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 10ης Μαρτίου 2016, που στο σημείο 12 αναφέρει: «Υπογραμμίζει ότι, ακόμα και σε χώρες που θεωρούνται ασφαλείς, οι γυναίκες ενδέχεται να υποστούν δίωξη λόγω φύλου, ενώ τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα ενδέχεται επίσης να υποστούν κακομεταχείριση, με αποτέλεσμα να έχουν νόμιμη αξίωση για προστασία. Καλεί όλα τα κράτη μέλη να θεσπίσουν διαδικασίες ασύλου και να επιδιώξουν την ανάπτυξη προγραμμάτων κατάρτισης που θα λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των γυναικών με πολλαπλές περιθωριοποιημένες ταυτότητες, συμπεριλαμβανομένων των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων. Προτρέπει όλα τα κράτη-μέλη να καταπολεμήσουν τα επιζήμια στερεότυπα που συνδέονται με τη συμπεριφορά και τα χαρακτηριστικά των ΛΟΑΤΚΙ, και να εφαρμόσουν πλήρως τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, σε συνάρτηση με τις αιτήσεις τους για χορήγηση ασύλου. Τονίζει την ανάγκη δημιουργίας εγκαταστάσεων που θα λαμβάνουν υπόψη τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα  σε όλα τα κράτη μέλη. Υπογραμμίζει ότι η βία κατά ΛΟΑΤΚΙ ατόμων είναι συνηθισμένο φαινόμενο σε εγκαταστάσεις υποδοχής».

Πράγματι όσα με έντονα χρώματα καταγράφονται στην Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, επιβεβαιώνονται με τον πιο δραματικό τρόπο στη χώρα μας. Το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών, αναγνωρισμένη συλλογικότητα για την προστασία των δικαιωμάτων και των ελευθεριών των τρανς και γενικότερα των ΛΟΑΤΚΙ ανθρώπων, που έχει έντονη δραστηριοποίηση σε θέματα προστασίας των ΛΟΑΤΚΙ προσφύγων, έχει καταγράψει μία σειρά από παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων ΛΟΑΤΚΙ προσφύγων στη χώρα μας. Περιπτώσεις ρατσιστικών επιθέσεων κατά ΛΟΑΤΚΙ προσφύγων (με πιο χαρακτηριστική την ρατσιστική επίθεση κατά δύο τρανς γυναικών στη Μυτιλήνη από ομάδα αντρών που επέβαιναν σε μηχανάκια και τις κυνήγησαν και κτύπησαν με στυλιάρια), περίπτωση τρανς γυναίκας που βρέθηκε σε κελί κέντρου κράτησης με άντρες και κινδύνευσε να τη βιάσουν, πολλές περιπτώσεις επιθέσεων κατά ΛΟΑΤΚΙ προσφύγων από άλλους ομοφοβικούς ή τρανσφοβικούς ομοεθνείς τους, έως την άγνοια των υπηρεσιών για θέματα διεθνούς προστασίας ασύλου για λόγους σεξουαλικού προσανατολισμού, ταυτότητας ή χαρακτηριστικών φύλου.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι σε μία κοινωνία που σέβεται τα ατομικά δικαιώματα και ιδίως το Άρθρο 5.2 του Ελληνικού Συντάγματος, που αναφέρει ότι όλοι όσοι βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια απολαμβάνουν   την απόλυτη προστασία της ζωής, της τιμής και της ελευθερίας τους, χωρίς διακρίσεις, η πολιτεία πρέπει να μεριμνά ώστε και αυτοί οι συνάνθρωποί μας, που ήρθαν στη χώρα μας κυριολεκτικά μέσα από τη φωτιά και αποτελούν τον ορισμό των ανθρώπων που χρήζουν προστασίας, να απολαμβάνουν τα θεμελιώδη τους δικαιώματα, όπως τα ορίζει ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Και αν θέλουμε να απαντήσουμε στους τρόπους που μπορεί να γίνει πράξη τούτο, αρκεί να διαβάσουμε με προσοχή και να αποκωδικοποιήσουμε τις προτάσεις που τίθενται στην προαναφερθείσα έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Σε αυτήν την κατεύθυνση αξίζει να κάνουμε κάποιες επισημάνσεις πέραν όλων των παραπάνω, κωδικοποιημένες σε 9 σημεία, όπως τις είχε θέσει το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών που έχω την ευθύνη να εκπροσωπώ:

  1. Πρέπει να αποφεύγονται τα μέτρα κράτησης, κατ’ εφαρμογήν της ενωσιακής νομοθεσίας, όπως τονίζει σε  έκθεσή της η Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Εάν παρόλα αυτά υπάρξουν, θα πρέπει όταν γίνεται αντιληπτό πως όταν πρόκειται για τρανς πρόσωπο, να μην κρατείται σε χώρο που δε συνάδει με τη ταυτότητα φύλου του, διότι μπορεί να γίνει αιτία να υποστεί παρενοχλήσεις ή σεξουαλική βία.
  2. Πρέπει πάντα να γίνεται σεβαστή η ταυτότητα φύλου και ο σεξουαλικός προσανατολισμός από τις αρχές. Σε αυτήν την κατεύθυνση, θα πρέπει να δοθεί οδηγία σε όλους τους χώρους φιλοξενίας, hot spots, υπηρεσίες ασύλου και καταγραφής να γίνονται απολύτως σεβαστά και σε περιπτώσεις που υπάρχει η υπόνοια παραβίασης των δικαιωμάτων τους ή οποιαδήποτε παρενόχληση να προστατεύονται.
  3. Κατά την έναρξη της συνέντευξης στην Υπηρεσία Ασύλου θα πρέπει  να γίνονται γνωστοί από τους υπηρεσιακούς παράγοντες οι λόγοι που ένα πρόσωπο μπορεί να γίνει αιτών ή αιτούσα διεθνούς προστασίας όπως λόγω συμμετοχής σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα που συμπεριλαμβάνει τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου. Να αναφέρονται στην αρχή της συνέντευξης. Γνώση δηλαδή, και πλήρως προσβάσιμες και διαθέσιμες διαδικασίες.
  4. Να επιδιωχθούν προγράμματα κατάρτισης που θα λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των LGBTQI ανθρώπων. Καλά ενημερωμένο προσωπικό στους χώρους υποδοχής και στις Υπηρεσίες Ασύλου που θα λαμβάνουν υπόψη τη διάσταση του σεξουαλικού προσανατολισμού και ιδιαίτερα της ταυτότητας φύλου, τόσο όσον αφορά τη συμπεριφορά απέναντι στους και στις αιτούσες άσυλο, όσο και στην πρόσβαση με βάση αυτό.
  5. Ανάμεσα στις ιδιαίτερες ανάγκες, θα πρέπει να θεωρήσουμε την πλήρη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας για τους τρανς ανθρώπους. Σε υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης εφόσον ζητηθεί ή ακόμη και σε φαρμακολογική υποστήριξη σε περιπτώσεις τρανς ανθρώπων που ήδη από τη χώρα καταγωγής τους έχουν ξεκινήσει ορμονοληψία. Θα πρέπει να καταλάβουμε πως για τους τρανς ανθρώπους, η πρόσβαση στις διαδικασίες αυτές δεν μπορεί να θεωρείται πολυτέλεια, αλλά θεμελιώδης ανάγκη τους. Αυτό είναι κάτι που το επιβεβαιώνει και ο Ευρωπαίος Επίτροπος για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.
  6. Στην πρόβλεψη για δομές φιλοξενίας που γίνεται σε συνεργασία με οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών από την Ύπατη Αρμοστεία, θετικό θα ήταν να υπάρξει πρόβλεψη και για έναν αριθμό για LGBTQI πρόσφυγες. Υπάρχουν οργανώσεις που πράγματι φιλοξενούν έναν αριθμό LGBTQI προσφύγων, ωστόσο αυτός  ο αριθμός είναι μικρός και θα πρέπει να αυξηθεί, ενώ θα πρέπει να υπάρξει εκπαίδευση του προσωπικού αυτών των οργανώσεων σε θέματα σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου, καθώς συχνά παρατηρούνται προβλήματα.
  7. Όπως πολλοί διεθνείς οργανισμοί και οργανώσεις έχουν τονίσει,  η συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας είναι εξόχως προβληματική και παραβιάζει τα ατομικά δικαιώματα των προσφύγων, ιδίως ως προς την πτυχή των επαναπροωθήσεων στην Τουρκία. Οι διαδικασίες θα πρέπει να είναι, τόσο χρονικά όσο και γενικότερα, ώστε να διασφαλίζεται ότι θα τηρείται η διεθνής νομοθεσία. Εξατομικευμένα, και όχι με κριτήριο αν προέρχονται από εμπόλεμη ζώνη ή κάποιες αυθαίρετες λίστες, καθώς ιδιαίτερα οι ΛΟΑΤΚΙ αιτούντες άσυλο προέρχονται συχνά από χώρες που δεν είναι εμπόλεμες, αλλά είναι παράνομη είτε η ομοφυλοφιλία είτε η τρανς κατάσταση ή κινδυνεύουν από τρίτους για τους λόγους αυτούς.
  8. Όγδοον, το θέμα των οικογενειακών επανενώσεων. Σε πολλές περιπτώσεις οι ΛΟΑΤΚΙ ταξιδεύουν και έρχονται στη χώρα μας, μαζί με τους συντρόφους τους. Παρότι στις χώρες καταγωγής τους δεν θεωρούνται οικογένεια, στην πραγματικότητα είναι. Σε αυτήν την κατεύθυνση πρέπει να υπάρξει διάταξη ή τροποποίηση που να αφορά τις άδειες διαμονής των συντρόφων τους  ώστε να γίνεται πράξη η οικογενειακή επανένωση και σε αυτές τις περιπτώσεις για τους ΛΟΑΤΚΙ πρόσφυγες.
  9. Ένατον, και τελευταίο, στο Άρθρο 14, παρ. 8, του ν. 4375/2016, είναι απαραίτητη η ρητή προσθήκη του σεξουαλικού προσανατολισμού, καθώς και της ταυτότητας φύλου και χαρακτηριστικών φύλου στον ορισμό των ευάλωτων ομάδων.

Όλα τα παραπάνω και το καθένα ξεχωριστά, μπορούν να αποτελέσουν εγγύηση από την πολιτεία ότι τα θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες των ΛΟΑΤΚΙ προσφύγων θα γίνονται σεβαστά.

Γιατί σε μία δημοκρατική κοινωνία όταν παραβιάζονται τα θεμελιώδη δικαιώματα ενός συνανθρώπου μας βρίσκονται σε διακινδύνευση τα δικαιώματα όλων μας.

*Η Μαρίνα Γαλανού είναι Πρόεδρος του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών, Εμπειρογνώμονας του Συμβουλίου της Ευρώπης για θέματα σεξουαλικού προσανατολισμού και ταυτότητας φύλου, μέλος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, και ιδιοκτήτρια των Εκδόσεων – Βιβλιοπωλείο «Πολύχρωμος Πλανήτης».