Οι Ρομά είναι ένας από τους παλαιότερους λαούς της Ευρώπης. Κατά την επικρατούσα άποψη, όπως μαρτυρούν και ρίζες της γλώσσας τους, των ρομανί,  οι Ρομά έφτασαν στον ευρωπαϊκό χώρο από την Ινδία, στις αρχές του 11ου αιώνα.

Έπειτα κατά κύματα εγκαταστάθηκαν σχεδόν σε όλες τις χώρες της γηραιάς ηπείρου. Ένα μωσαϊκό πληθυσμών, που από τη δεκαετία του ’70 συγκλίνουν στο εθνικό όνομα Ρομ. Στη γλώσσα τους σημαίνει «Άνθρωπος». Κι έμελε σε αυτό το λαό να βιώσει τον πιο απάνθρωπο διωγμό στον 20 αι.

Η Κομισιόν δημοσίευσε τη δήλωση του πρώτου αντιπροέδρου, κ. Τίμερμανς και της επιτρόπου κ. Γιούροβα ενόψει της Ημέρας Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ρομά στις 2 Αυγούστου. Ακολουθεί, αναλυτικά η δήλωση: «Ενόψει της Ημέρας Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ρομά, τιμούμε τη μνήμη των εκατοντάδων χιλιάδων θυμάτων του Ολοκαυτώματος των Ρομά. Περίπου 500.000 Ρομά από όλη την Ευρώπη σκοτώθηκαν από τους Ναζί και τους συνεργάτες τους, αριθμός που αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού τους εκείνη την εποχή. Ο υποβιβασμός της ανθρώπινης υπόστασης των Ρομά και των άλλων μειονοτήτων ήταν το πρώτο βήμα για τη διευκόλυνση αυτών των ειδεχθών εγκλημάτων. Αυτό σήμερα πρέπει να το θυμόμαστε και να υπερασπιζόμαστε με πάθος τις κοινές μας ευρωπαϊκές αξίες της ισότητας και της καταπολέμησης των διακρίσεων.

Οι Ρομά είναι ξεχασμένα θύματα του Ολοκαυτώματος για πολλούς Ευρωπαίους. Η ανάμνηση των ιστορικών διώξεών τους μας υπενθυμίζει την ανάγκη να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις τις οποίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σήμερα και οι οποίες πολύ συχνά παραβλέπονται. Επτά δεκαετίες μετά, Σίντι και Ρομά εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μίσος, βία, διακρίσεις και ρατσισμό σε καθημερινή βάση. Και πολλοί δεν έχουν ακόμη πρόσβαση σε βασικές ανάγκες, όπως αξιοπρεπή στέγαση, εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη.

Είναι καθήκον όλων των κρατών μελών να εφαρμόζουν αποτελεσματικές πολιτικές για τη διατήρηση της ανάμνησης ιστορικών φρικαλεοτήτων, για την προστασία και τη διαφύλαξη τόπων ιστορικής σημασίας και για την προώθηση της εκπαίδευσης και της έρευνας σ’ αυτόν τον τομέα. Και είναι καθήκον καθενός από εμάς στην ΕΕ να αντιμετωπίζουμε τους συμπολίτες μας με αξιοπρέπεια και σεβασμό, ιδίως τους πλέον ευάλωτους στην κοινωνία μας».

Κάθε χρόνο, στις 2 Αυγούστου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποτίνει φόρο τιμής στη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος των Ρομά και επιβεβαιώνει την αταλάντευτη δέσμευσή της για την καταπολέμηση του αντιαθιγγανισμού, του αντισημιτισμού, του ρατσισμού και άλλων μορφών μισαλλοδοξίας.

Τον Μάιο του 1944 οι Ναζί άρχισαν να σχεδιάζουν την «Τελική Λύση» για το στρατόπεδο συγκέντρωσης των Τσιγγάνων («Gypsy Family Camp») στο Άουσβιτς. Η αρχική ημερομηνία που είχε προγραμματιστεί για την εκκαθάριση του «στρατοπέδου των Τσιγγάνων» ήταν η 16η Μαΐου 1944. Όταν τα SS προσπάθησαν να βγάλουν με τη βία τους κρατουμένους από τους στρατώνες, αντιμετώπισαν εξέγερση των Ρομά, ανδρών, γυναικών και παιδιών, που είχαν ως μόνα όπλα τους μπαστούνια, εργαλεία και πέτρες, και τελικά τα SS αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν. Στη συνέχεια, στις 2 Αυγούστου 1944, ξαναδόθηκε η εντολή και 3000 Ρομά —άνδρες, γυναίκες και παιδιά— εξοντώθηκαν στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Υπολογίζεται ότι από τους 23.000 Ρομά που είχαν σταλεί στο Άουσβιτς οι 19.000 πέθαναν εκεί.

Φέτος, στις 2 Αυγούστου, αξιωματούχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα παραστούν μαζί με μια ομάδα επιζώντων του Ολοκαυτώματος και νεαρούς Ρομά στο πρώην στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς-Μπιρκενάου στην Πολωνία. Στην επιμνημόσυνη τελετή, που διοργανώνεται από το Κεντρικό Συμβούλιο των Γερμανών Σίντι και Ρομά, μαζί με την Ένωση των Ρομά στην Πολωνία, θα συμμετάσχουν 300 νέοι Ρομά και μη Ρομά από 20 ευρωπαϊκές χώρες, με σκοπό την ευαισθητοποίηση σχετικά με το Ολοκαύτωμα των Ρομά.

Η ΕΕ τονίζει εδώ και πολύ καιρό την ανάγκη για καλύτερη ένταξη των Ρομά. Τα ευρωπαϊκά όργανα και κάθε χώρα της ΕΕ έχουν κοινή ευθύνη για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και την ένταξη των Ρομά. Το 2011 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε να θεσπιστούν εθνικές στρατηγικές για την ένταξη των Ρομά. Κατά την ενδιάμεση επανεξέταση του 2017 έγινε απολογισμός της προόδου που έχει πραγματοποιηθεί από τότε που άρχισε να εφαρμόζεται το πλαίσιο της ΕΕ.

Μεταξύ των ομάδων που στοχοποιήθηκαν για διώξεις από το ναζιστικό καθεστώς και τους συνεργάτες του στον Άξονα βάσει των αποκαλούμενων φυλετικών λόγων ήταν οι Ρομά (Τσιγγάνοι).

Αντλώντας υποστήριξη από πολλούς μη-Ναζί Γερμανούς που έτρεφαν βαθιά προκατάληψη κατά των Ρομά, οι Ναζί έκριναν ότι οι Ρομά ήταν «φυλετικά κατώτεροι». Η μοίρα των Ρομά ήταν υπό μία έννοια παράλληλη με αυτήν των Εβραίων. Υπό το ναζιστικό καθεστώς, οι γερμανικές αρχές υπέβαλαν τους Ρομά σε αυθαίρετους εγκλεισμούς, καταναγκαστική εργασία και μαζικές δολοφονίες.

Το Δεκέμβριο του 1942, ο Χίμλερ διέταξε τον εκτοπισμό όλων των Ρομά από το αποκαλούμενο Μεγάλο Γερμανικό Ράιχ. Υπήρχαν εξαιρέσεις για συγκεκριμένες κατηγορίες, στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν άτομα «καθαρού τσιγγάνικου αίματος» με παλαιά καταγωγή, άτομα τσιγγάνικης καταγωγής που θεωρούνταν ότι είχαν ενσωματωθεί στη γερμανική κοινωνία και, ως εκ τούτου, δεν «συμπεριφέρονταν σαν Τσιγγάνοι» και άτομα (και οι οικογένειές τους) που είχαν διακριθεί κατά τη στρατιωτική θητεία τους στη Γερμανία. Τουλάχιστον 5.000 και ενδεχομένως έως και 15.000 άτομα ενέπιπταν σε αυτές τις εξαιρέσεις, μολονότι οι τοπικές αρχές συχνά δεν έκαναν διαχωρισμό κατά τις συλλήψεις. Οι αστυνομικές αρχές συλλάμβαναν και εκτόπιζαν ακόμη και στρατιώτες που υπηρετούσαν στις γερμανικές ένοπλες δυνάμεις (Βέρμαχτ), όταν βρίσκονταν σε άδεια στο σπίτι τους.

Οι συνθήκες στο κτιριακό συγκρότημα των Τσιγγάνων στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου συνέβαλαν στη διάδοση μολυσματικών ασθενειών και επιδημιών (τύφος, ευλογιά και δυσεντερία) που μείωσαν σημαντικά τον πληθυσμό του στρατοπέδου. Στα τέλη Μαρτίου, τα SS δολοφόνησαν στους θαλάμους αερίων περίπου 1.700 Ρομά από την περιφέρεια Μπιάλιστοκ. Είχαν φτάσει λίγες ημέρες νωρίτερα και πολλοί, αλλά σε καμία περίπτωση όλοι, ήταν άρρωστοι. Το Μάιο του 1944, η ηγεσία του στρατοπέδου αποφάσισε να δολοφονήσει όσους διέμεναν στο κτιριακό συγκρότημα των Τσιγγάνων. Οι φρουροί των SS περικύκλωσαν και απέκλεισαν το συγκρότημα. Όταν τους διέταξαν να βγουν έξω, οι Ρομά αρνήθηκαν να υπακούσουν, καθώς είχαν προειδοποιηθεί και είχαν οπλιστεί με σιδερένιους σωλήνες, φτυάρια και άλλα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν για εργασία.

Στην κατεχόμενη από τη Γερμανία Ευρώπη, η μοίρα των Ρομά ήταν διαφορετική από χώρα σε χώρα, αναλόγως των τοπικών συνθηκών. Οι γερμανικές αρχές γενικά φυλάκιζαν τους Ρομά και τους χρησιμοποιούσαν ως εργάτες σε καταναγκαστικά έργα στη Γερμανία ή τους εκτόπιζαν στην Πολωνία, για να τους χρησιμοποιήσουν εκεί σε καταναγκαστικά έργα ή να τους δολοφονήσουν. Σε αντίθεση με τη γερμανική πολιτική προς τους Γερμανούς και Αυστριακούς Εβραίους, σύμφωνα με την οποία τα άτομα με λεγόμενο «ανάμικτο αίμα» εξαιρούνταν από τα μέτρα εκτοπισμού (αν και όχι από την καταναγκαστική εργασία), τα SS και η αστυνομία, μετά από πολλή αναποφασιστικότητα και σύγχυση, αποφάσισαν ότι οι «Τσιγγάνοι» με «καθαρό αίμα» ήταν ακίνδυνοι και ότι όσοι είχαν «ανάμικτο αίμα», ανεξαρτήτως του ποσοστού «μίξης» του αίματος, ήταν επικίνδυνοι και, ως εκ τούτου, έπρεπε να εκτοπιστούν.

Οι αρχές της Ρουμανίας, μίας εκ των συμμάχων της Γερμανίας στον Άξονα, δεν εξολόθρευαν συστηματικό τον πληθυσμό των Ρομά που διέμενε σε ρουμάνικα εδάφη. Ωστόσο, το 1941 και το 1942, Ρουμάνοι αξιωματούχοι του στρατού και της αστυνομίας εκτόπισαν περίπου 26.000 Ρομά, κυρίως από τις επαρχίες της Βουκοβίνα και της Βεσσαραβίας, αλλά και από τη Μολδαβία και την πρωτεύουσα Βουκουρέστι, στην Υπερδνειστερία, ένα τμήμα της νοτιοδυτικής Ουκρανίας υπό ρουμάνικη διοίκηση. Χιλιάδες εκτοπισμένοι πέθαναν από ασθένειες, υποσιτισμό και απάνθρωπη μεταχείριση.

Οι αρχές του επονομαζόμενου Ανεξάρτητου Κράτους της Κροατίας, άλλος ένας σύμμαχος της Γερμανίας στον Άξονα που διοικούνταν από την αποσχιστική και τρομοκρατική οργάνωση των Ουστάσι, εξολόθρευσαν σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού των Ρομά της χώρας, γύρω στα 25.000 άτομα. Το σύστημα στρατοπέδων συγκέντρωσης Γιασένοβατς, που διοικούνταν από την πολιτοφυλακή των Ουστάσι και την κροατική αστυνομία, στοίχισε τη ζωή σε 15.000 έως 20.000 Ρομά.

Δεν είναι γνωστό πόσοι ακριβώς Ρομά έχασαν τη ζωή τους στο Ολοκαύτωμα. Μολονότι τα ακριβή νούμερα ή ποσοστά δεν είναι δυνατό να επιβεβαιωθούν, οι ιστορικοί εκτιμούν ότι οι Γερμανοί και οι σύμμαχοί τους σκότωσαν περίπου το 25 τοις εκατό των Ευρωπαίων Ρομά. Από τους λίγο λιγότερο από ένα εκατομμύριο Ρομά που θεωρείται ότι ζούσαν στην Ευρώπη πριν τον πόλεμο, οι Γερμανοί και οι σύμμαχοί τους στον Άξονα σκότωσαν περί τους 220.000.

Η Ημέρα Μνήμης για το Ολοκαύτωμα των Ρομά στην Ευρώπη καθιερώθηκε μόλις τον Απρίλιο του 2015 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για να τιμώνται έκτοτε όχι μόνο οι Τσιγγάνοι που βρήκαν τραγικό θάνατο κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου αλλά και εκείνοι που υπέστησαν φρικαλέους διωγμούς από τα ναζιστικά στρατεύματα και μαρτύρησαν σε στρατόπεδα θανάτου στη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου.

Και αυτή η επίσημη ημέρα μνήμης είναι η 2α Αυγούστου, επειδή στις 2 Αυγούστου του 1944 δόθηκε από τους Γερμανούς ναζί η τελευταία εντολή εξολόθρευσής τους, οδηγώντας 2.897 γυναικόπαιδα Ρομά στους θαλάμους αερίων του ναζιστικού στρατοπέδου Αουσβιτς-Μπίρκεναου προς εξόντωση.

Με αυτή την αφορμή, η Πανελλαδική Συνομοσπονδία Ελλήνων Ρομά «Ελλάν Πασσέ» διοργανώνει για πρώτη φορά στη χώρα μας μια επετειακού χαρακτήρα ιστορική εκδήλωση για την ελληνική Ρομά κοινότητα, απόψε στις 9 μ.μ., στο Ζάππειο Μέγαρο.

«Η Ημέρα Μνήμης για το Ολοκαύτωμα των Ρομά αποτελεί μια ημερομηνία-σταθμό στην ιστορία όχι μόνο της τσιγγάνικης κοινότητας, αλλά ολόκληρης της ανθρωπότητας και του 20ού αιώνα. Η Ημέρα Μνήμης τιμά τα θύματα του “Αφανισμού” (“Ποράιμος»”) των Τσιγγάνων κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος έλαβε διαστάσεις πανευρωπαϊκής εθνοκάθαρσης των Ρομά, με περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους να οδηγούνται στον αποτρόπαιο-φρικαλέο θάνατο από τα ναζιστικά στρατεύματα.

»Στόχος μας είναι η θεσμική καθιέρωση της διεξαγωγής τελετής σε ετήσια βάση για την Ημέρα Μνήμης και στη χώρα μας, με τρόπο ο οποίος όχι μόνο θα τιμά τα θύματα της Γενοκτονίας αλλά και θα συνεισφέρει στην ενδυνάμωση της συλλογικής μνήμης, την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ρητορικής του μίσους» αναφέρει στην πρόσκλησή της η Συνομοσπονδία.

Ενημερώνει, δε, ότι στη φετινή εκδήλωση, στην οποία θα τιμηθεί για πρώτη φορά στη χώρα μας η Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ρομά, έχουν προσκληθεί ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο πρόεδρος της Βουλής, η ελληνική κυβέρνηση, η Εκκλησία της Ελλάδας, η Περιφέρεια Αττικής, η ηγεσία των πολιτικών κομμάτων κ.ά.